Döviz kuru ve Brent petrol fiyatları dünyada her gün artarken, Türkiye'de akaryakıt istasyonuna gittiğinizde fiyatların bazen haftalarca hiç değişmediğini fark ettiniz mi? İşte bu fiyatları tutan görünmez kalkanın adı 'Eşel Mobil Sistemi'dir. Türkiye'de özellikle kur krizlerinin yaşandığı dönemlerde devreye alınan bu sistem, bir tür 'amortisör' görevi görür. Peki bu sistem gerçekten vatandaşı mı koruyor, yoksa daha büyük bir dalganın habercisi mi?
1. Eşel Mobil Sistemi Nasıl Çalışır? (Basit Hesap)
Akaryakıt fiyatı temelde 3 ana bileşenden oluşur: Ürün rafineri fiyatı (Döviz + Petrol fiyatlarına bağlıdır), ÖTV (Özel Tüketim Vergisi) ve KDV.
Devletin ÖTV'den Feragat Etmesi
Normal şartlarda döviz kuru arttığında, benzinin rafineri çıkış fiyatı da artar ve bu zam direkt olarak vatandaşa yansıtılır. Ancak Eşel Mobil devredeyken işler değişir:
- →Petrol fiyatı veya döviz arttığı için benzine 1 TL zam gelmesi gerekiyorsa, devlet rafineri çıkış fiyatındaki bu artışı pompaya yansıtmaz.
- →Bunun yerine, devlet akaryakıttan litre başına aldığı sabit ÖTV miktarını 1 TL düşürür.
- →Sonuç: Sizin istasyonda ödediğiniz pompa fiyatı 0 TL artar (Sabit kalır). Devlet ise litre başına alacağı vergi gelirinden kendi rızasıyla vazgeçmiş olur.
2. Sistemin Halka ve Piyasaya Yararları Nelerdir?
Sistem devreye alındığı ilk aylarda vatandaş ve piyasalar için muazzam bir rahatlama ve güvenlik hissi sağlar.
Enflasyona Çekilen El Freni
Akaryakıt, iğneden ipliğe her şeyin nakliye maliyetini belirler.
- →Lojistik ve nakliye maliyetleri artmadığı için marketteki domatesten, inşaattaki demire kadar hiçbir ürüne 'mazot zammı' bahanesiyle zam yapılamaz. Enflasyon yavaşlatılır.
- →Vatandaşın Cebini Korur: Depoyu doldururken uluslararası enerji krizlerinden veya ani kur şoklarından anında etkilenmezsiniz.
- →Psikolojik Rahatlama: Her gece yarısı değişen fiyat tabelaları yerine sabit kalan fiyatlar, tüketicide ekonomik stabilite ve güven hissi yaratır.
3. İşin Karanlık Tarafı: Eşel Mobil'in Gizli Zararları
'Devlet vergiden vazgeçiyorsa bunun neresi kötü? Hep böyle kalsın' diye düşünebilirsiniz. Ancak ekonomi biliminde 'bedava öğle yemeği' yoktur. Bu sistemin çok acı yan etkileri bulunur.
Kalkan Kırıldığında Yaşanan Şoklar
Eşel mobil sistemi sonsuz bir kaynak değildir; ÖTV sıfırlandığı an sistem çöker.
- →Korkunç Bütçe Açığı: Devletin en büyük ve en garanti gelir kalemlerinden biri akaryakıt ÖTV'sidir. Devlet buradan milyarlarca lira gelir kaybeder. Bu açık, eninde sonunda başka vergilerle (Örn: MTV, KDV artışları) yine vatandaştan çıkarılır.
- →Kalkanın Kırılması: Uluslararası fiyatlar artmaya devam ederse, devletin indirebileceği ÖTV miktarı kalmaz (ÖTV sıfırlanır). Kalkan kırıldıktan sonra gelen tüm zamlar artık direkt pompaya yansır.
- →İndirimlerin Cebe Yansımaması: İşin en sinir bozucu kısmı burasıdır. Küresel piyasalarda petrol fiyatı düştüğünde, normalde benzinin ucuzlaması gerekir. Ancak Eşel Mobil devredeyken, devlet önce 'kaybettiği ÖTV'yi' yerine koymak için indirimi pompaya yansıtmaz. Sadece ÖTV'yi tekrar eski seviyesine yükseltir. Bu da vatandaşın 'Dünyada petrol düştü ama bizde benzin neden düşmüyor?' isyanına sebep olur.
Sonuç: Eşel Mobil Bir Ağrı Kesicidir, Tedavi Değil
Eşel Mobil sistemi, ağır bir hastalığa (yüksek enflasyon ve kur artışı) verilen son derece güçlü bir ağrı kesicidir. O an için acınızı dindirir, günlük hayatınıza devam etmenizi sağlar. Ancak altta yatan asıl ekonomik hastalıklar tedavi edilmezse, ağrı kesicinin etkisi geçtiğinde (ÖTV sıfırlandığında) acı çok daha şiddetli ve toplu bir şekilde hissedilir. Bir dahaki sefere haberlerde 'Eşel Mobil devrede' sözünü duyduğunuzda, devletin sizin için bir şok emici görevi üstlendiğini, ancak petrol ucuzladığında pompada indirim göremeyeceğinizi artık biliyorsunuz.